چهل سال تلاش



این مطلب پیش از این در جهت اطلاع به چاپ رسیده است.
آرش تنهایی / آذین فر مندی


شروع  فعالیتهای کانون به روایتی ۱ در ۲۳ آذر ۴۳  با  تاسیس کتابخانه ای در انبار یک مدرسه قدیمی در باغ شاه شروع می شود کانون با هدف ایجاد زمینه های  گسترش فرهنگ  مطالعه و تولید کتاب مناسب  برای کودکان و نوجوانان ایجاد می شود  ،  ابتدا کتابخانه ای در پارک لاله  ( پارک فرح سابق  )  تاسیس می شود کتابخانه های بعدی نیز بر اساس الگوی کتابخانه های کودک و نوجوانان کشور فرانسه تاسیس می شود ، کانون با حضور روشنفکران دگر اندیشی چون  فیروز شیروانلو ، لیلی امیر ارجمند  آغاز به کار می کند  به مرور هنرمندانی چون فرشید مثقالی و عباس کیارستمی، نور الدین زرین کلک  به دعوت فیروز شیروانلو  به کانون می پیوندند  ، اولین پوستر های کانون پوستر های سیرک مسکو است این سیرک در سال ۴۸ به ابتکار شیروانلو با هدف جمع آوری منابع مالی برای تاسیس  بخشهای چون مرکز سینمایی و گرافیک  به اجرای برنامه می پردازد . پوستر های این رویداد را طراحانی چون عباس کیارستمی ، نیکزاد نجومی  طراحی می کنند .
به مرور با گسترش تولیدات کانون و نیاز برای طراحی پوستر ، جلد و تصویر سازی کتاب و ...   مرکز گرافیک کانون با حضور مصطفی اوجی ، محمد رضا عدنانی و به مدیریت فرشید مثقالی ۲  در سال ۱۳۵۰ تاسیس می شود . کانون در طول فعالیت خود از حضور طراحانی چون : علی اکبر صادقی ، هوشنگ محمدیان ، مرتضی ممیز ، سودابه آگاه ، نفیسه ریاحی ،  ابراهیم حقیقی ، محمد رضا دادگر ، پرویز محلاتی ، ابوالفضل همتی آهویی و  بسیاری از طراحان پوستر پر آوازه دیگر بهره می گیرد  .  با وقوع انقلاب اسلامی در حالی که صحبت هایی از انحلال  کانون در میان بود ، کمال خرازی با در خواست از شورای انقلاب ادامه فعالیتهای کانون را خواستار می شود . کانون از سال ۱۳۵۸ با اساسنامه تازه همچنان به کار خود ادامه می دهد ، تغیر پیاپی مدیران کانون و بخش گرافیک آن پس از انقلاب باعث می شود کانون نتواند به دوران اوج و شکوفایی خود باز گردد .

اثر: سودابه آگاه/ تصویر شماره ۲ اثر: فرشید مثقالی/ تصویر شماره ۱

پوستر های کانون پیش از انقلاب
پوستر های کانون را بی شک می توان از اوج های درخشان هنر پوستر در ایران بر شمرد ؛  فرشید مثقالی به عنوان مدیر آتلیه  و یکی از  طراحان شاخص پوستر کانون به شمار می رود .  تصویر گری توانا  که پوستر هایش از توان بالای تصویر گرانه او وام می گیرند ، اگرچه  فقط در حد تصویر سازی باقی نمی مانند زیرا تصویر گران بسیاری در آن دوره و حال سراغ داریم که هیچ یک طراح پوستر شاخصی نیستند ، در آثار مثقالی نگاه کاووش گرانه او را به سنت تصویر سازی کتب چاپ سنگی دوره قاجار می توان دید  ، پوستر های او جسور و تاثیر گذار است گرچه  بسیاری از الزامات  طراحی پوستر برای کودکان را به همراه دارد ، اما در مواردی نیز  برای کودک ملموس نیست  پوستر"یازدهمین فستیوال فیلمهای کودکان و نوجوانان"( تصویر شماره ۱)  بیانگر شیوه فرشید مثقالی در طراحی پوستر و در عین حال نگاه شرقی او به پوستر است .  فرشید مثقالی پوستر های بسیاری برای کانون ساخته است  که هر یک حرفی برای گفتن دارد .
مثقالی تنها طراح پوستر  تصویر ساز کانون نیست ، بسیاری از طراحان کانون چنین توانایی را دارند شاید کار برای کودکان چنین  الزامی را می طلبد  ، در کنار مثقالی ،  سودابه آگاه ، مصطفی اوجی ، هوشنگ محمدیان ، محمد رضا عدنانی هریک برگی بر برگهای زرین دفتر پوستر های کانون می افزایند ؛ سودابه آگاه ، در کنار ساخت انیمیشن و طراحی و تصویر گری کتاب ،  پوستر" سینما پلازا" ( تصویر شماره ۲ ) را در کارنامه خود دارد می توان او را  از زنان پیشگام گرافیک ایران برشمرد  .
 پوستر های اوجی تلفیقی از عکس و تصویر سازی است که به همنشینی چشم نوازی دست می یابد ، پوستر " قصه های خوب برای بچه های خوب ""( تصویر شماره ۳ ) و "ده سال کوشش برای بار ور کردن ذهن کودکاناز تلاشهای اوست  ، او همراه با محمد رضا عدنانی  تلاش برای طراحی حروف برای پوستر های کانون را آغاز می کنند . از دیگر پوستر سازان کانون باید از علی اکبر صادقی  نام برد که به شیوه انیمیشن ها و نقاشی هایش با همان حال هوای اساطیری و ایرانی   پوستر می سازد .
در کنار  طراحان تصویر ساز ،  طراحانی هم هستند که عنصر اصلی پوستر هایشان تصویر سازی نیست ،  از جمله عباس کیارستمی با پوستر های " لباسی برای عروسی " و" سیاه و سپید " و" دوراه حل برای یک مساله "  در پوستر های  کیارستمی سادگی  و  تک صدایی وجود دارد که بعدها در فیلم هایش نیز شاهد هستیم . ابراهیم حقیقی نیز این راه  را  به شیوه خود می پیماید  اگرچه  او که تصویر سازی چندین کتاب را در کارنامه  کاری خویش دارد ، اما  در پوستر هایش از فوتو مونتاژ استفاده می کند پوستر های "شاپرک خانم " " گردش در یک روز خوش آفتابی "( تصویر شماره ۴ )   از نمونه کار های شاخص حقیقی است که گرچه  با تکنیک فوتومونتاژ ساخته شده است اما فضایی کودکانه را به خوبی القا می کند .
مرتضی ممیز  بیشتر در زمینه انیمیشن با کانون همکاری دارد ، سیاه پرنده ، آنکه خیال بافت آنکه عمل کرد  حاصل کار اوست ، اما پوستر هایی که برای کانون می سازد انگشت شمارند ، یک تجربه ، سیاه پرنده ، خانه دوست کجاست و کلید ؛ او در پوستر هایش لحن و لهجه  محکم و  پر ابهت  خود را دارد که کمتر مناسب  مخاطب کودک است .
کانون  در پیش از انقلاب  برای فعالیتهای فرهنگی  و هنری  و معرفی محصولات خود پوستر سفارش می دهد   ؛  پوستر های  " عضویت در کتابخانه ها- مصطفی اوجی  " ،" مسابقات تنیس روی میز- فرشید مثقالی " ، " نورمن ویزدم – محمدرضا دادگر " ، " کمتر مصرف کردن برق- پرویز نادری "  ( تصویر شماره ۵ )  این امر علاوه بر  تاثیر گذاری فرهنگی به رشد و عمومی شدن هنر پوستر و خلق آثاری ماندگار کمک می کند .

پوستر های کانون پیش از انقلاب ماحصل نگاه  و برنامه ریزی بلند مدت به فرهنگ است که محصولی پر بار می دهد  اگرچه سایر همگنان کانون در آن سالها چون جشنواره فیلم تهران ، بنیاد فرهنگ و هنر ، تالار رودکی و جشن هنر شیراز نیز به نوبه  خود پوستر های شاخصی داشته اند .  طراحانی چون :  آراپیک باغداساریان ، بهرام خائف ، نسرین دشت آرا ، پرویز نادری و حمید نوروزی  نیز  در میان طراحان پوستر های کانون پیش از انقلاب حضور دارند .

اثر: عباس کیارستمی/ تصویر شماره ۴ اثر: مصطفی اوجی/ تصویر شماره ۳
اثر: محمد رضا دادگر/ تصویر شماره ۶
 اثر: محمد رضا دادگر/ تصویر شماره ۵

پوستر های کانون پس از انقلاب
با وقوع انقلاب  فعالیت کانون با وقفه ای کوتاه مدت روبرو می شود ،  کانون پس از انقلاب با طراحانی که پیش از انقلاب با آن پیوسته بودند  به فعالیتش ادامه می دهد   محمد رضا دادگر ، پرویز محلاتی  از طراحان پوستر های کانون در سالهای نخست انقلاب هستند  ؛  با وقوع انقلاب پوستر های کانون  نیز با موج انقلاب همراه می شوند .  پوستر های برای  مناسبتهای خاص ،چون هفده شهریور، ماه رمضان و ...  و پوستر هایی در تجلیل از  چهره هایی چون شهید مطهری ، آیت اله طالقانی و دکتر شریعتی طراحی و منتشر می شود ، از شاخص ترین این آثار می توان به پوستری از  محمد رضا دادگر در سوگ کودکانی که در هفده شهریور کشته شدند اشاره کرد( تصویر شماره ۶ )  دادگر در ادامه فعالیتهای خود به ترکیب  عکس و تصویر می پردازد پوستر هایی  که تحت تاثیر فضای دوران یا سیاه و سفید شده اند و یا رنگهای تندی دارند،  از پوستر های شاد  و رنگارنگ سالهای قبل کمتر اثری می بینیم ، پرویز محلاتی نیز به عنوان هنرمندی و تجربه گرا از طراحان پر کار کانون است( تصویر ۷) ، او پوستر هایی با  نقاشی های کودکان ساخته است  که در زمانه خود   آثار نو وجذابی است  ، ابو الفضل همتی که از تصویر گری کتاب  به طراحی پوستر روی می آورد در حضور خود در کانون پوستر هایی شاعرانه و چشم نوازی می سازد( تصویر ۸ )  اگرچه اغلب پوستر های او تصویر سازی هایی است که با همان قدرت  با نوشتار همراه نشده اند . بهزاد غریب پور ، بهراد امین سلماسی  و ...  به نوعی آخرین طراحان  پوستر ؛ از نسل طراحان پوستر تصویر ساز هستند  که  درخشش های هرچند کوتاه در آسمان پوستر های  کانون ایجاد می کنند .

اثر: ابو الفضل همتی/ تصویر شماره ۸
 اثر: پرویز محلاتی/ تصویر شماره ۷
با ورود رایانه و تغیر فضای ساخت پوستر پوستر های کانون نیز دگرگون میشوند  ، پایان پوستر های کانون پایان غم انگیزی است  ؛ در دهه چهارم ،    پوستر های کانون بیشتر تحت تاثیر ابزاری به نام رایانه طراحی می شوند ، ضربه ای که به پوستر های کانون می خورد  شبیه بلایی  است که بر سر پوستر های فیلم ، تئاتر و موسیقی  می آید  . نسل جدید پوستر هایی  کانون پوستر هایی  هستند که به شیوه پوسترهای فیلم  ، کو لاژی از چند عکس  و یا تصویر سازی هایی که هیچ یک قدرت تصویری و ارزش بصری گذشتگان خود را ندارند .
 با نگاهی  به این آثار در می یابیم  بسیاری از این پوستر ها متاسفانه بر خلاف دوره های قبل  - خارج از نظر واحد گرافیک کانون ، توسط  واحد های سینمایی و تئاتر -   توسط کاربران رایانه ایی ،  آشنا به گرافیک و یا طراحان گرافیک تازه کار طراحی شده اند ، و بر خلاف دوران های  گذشته که کانون محل گرد هم آیی بهترین های گرافیک  نسل خویش  بود ، به محل تجربه اندوزی طراحانی تبدیل شده که  حتی تجربه هم نمی کنند  اگرچه  این ضعفی است که متوجه بسیاری اژ طراحان این نسل ، و شیوه های آموزشی آنان می شود ، اما در میان طراحان این نسل آنان که جدی تر به مساله طراحی پوستر پرداخته اند نیز ره به کانون نبرده اند .
 در انتها  شاید به جای نتیجه گیری این سوال را مطرح کنیم ،   که چرا  دانش آموختگان گرافیک نمی توانند  چون گذشتگان خود در انتقال پیام به مخاطب کودک و خلق آثاری زیبا موفق باشند  ، چرا بسیاری از طراحان این نسل   در خلق آثار؛  برای مخاطبی ،  غیر دایره طراحان و هنرمندان ،   حال عام باشد یا کودک زبانی چنین الکن دارد ؟

 
نوشته شده توسط محمد اکبری در |